U oʻzbek matnining lingvistik sharhini oʻtkazdi.
Abduxalimova Mohichehra Azamat qizi
zamonaviy o’zbek davlati yoshidan ancha uzoq tarixni nazarda tutamiz. Bugun O’zbekiston Respublikasi nomi bilan tanilgan davlat hozirgi shaklini faqat zamonaviy davrda oldi, biroq uning chegaralari ichidagi shaharlar va viloyatlar — Buxoro, Samarqand, Termiz, Xorazm, Farg’ona va Toshkent — ming yillar davomida islom manbalarida Movarounnahr nomi bilan tanilgan keng sivilizatsion makonning bir qismi bo’lgan, turli davrlarda Xuroson, So’g’diyona, Xorazm va Turkiston bilan bog’liq bo’lgan.
Shu sababli O’zbekistonda islom tarixi — bu bo’sh yerga kelib, o’z sivilizatsiyasini yaratgan dinning hikoyasi emas. Bu islomning qadimiy sivilizatsiyalar bilan uchrashuvi va keyinchalik islom olamining eng muhim markazlaridan biriga aylangan yangi sivilizatsion loyihaga qadimiy sivilizatsiyalarning qo’shilishi hikoyasidir.
Birinchi: Islomdan oldingi yer
Markaziy Osiyo, xususan bugungi O’zbekiston hududlari, qadimgi dunyoning qo’shni sivilizatsiyalar bilan eng ko’p aloqada bo’lgan mintaqalaridan biri edi.
Mintaqada Baqtriya, So’g’diyona, Xorazm, Chach va Farg’ona sivilizatsiyalari paydo bo’lgan, ularning shaharlari va savdo markazlari sharqda Xitoy va Hindiston, g’arbda esa Eron va O’rta dengiz dunyosi bilan bog’langan keng tarmoqlarga ulangan edi.
Ipak yo’li bu rivojlanishda muhim omil bo’lgan. U tor ma’nodagi savdo yo’li emas, balki tovarlar, g’oyalar, tillar, dinlar va texnologiyalarning harakatlanishi uchun ulkan tarmoq edi.
Shuning uchun mintaqa islomdan oldin ko’p madaniyatli va ko’p dinli edi. Unda zardushtiylik, buddizm, moniylik, xristianlik, yahudiylik va turli mahalliy e’tiqodlar mavjud edi.
So’g’d sivilizatsiyasi bilan bog’liq bo’lgan Samarqand savdo va shahar hayotining eng muhim markazlaridan biri edi. Xorazm esa keyinchalik islom sivilizatsiyasining eng buyuk nomlarini yetkazib bergan muhim ilmiy va madaniy muhit edi.
Bu fon mintaqaning islom olamiga kirgandan so’ng nisbatan tezlik bilan unumdor ilmiy muhitga aylanishini tushuntiradi.
Ikkinchi: Islomning kirib kelish boshlanishi
Musulmonlar bilan Movarounnahr o’rtasidagi harbiy va siyosiy aloqalar hijriy birinchi asrda boshlangan va Umaviylar davlati davrida, VIII asr boshlarida Qutayba ibn Muslim yurishlari bilan hal qiluvchi bosqichga yetgan.
Buxoro va Samarqand kabi yirik shaharlar asta-sekin islom siyosiy maydoniga kirgan, biroq bu jarayonni butun mintaqa aholisini bir zumda islomga o’tkazgan yagona voqea sifatida tasvirlash xato bo’lardi.
Diniy o’tish uzoq va murakkab jarayon edi.
Islom mintaqaga bir necha kanal orqali kirib keldi: davlat va qo’shin, so’ngra savdo, ko’chish, olimlar, nikoh, diniy muassasalar va mahalliy aholi bilan musulmonlar o’rtasidagi kundalik muloqot.
Mahalliy aholi bir vaqtning o’zida to’liq islomga o’tmagan, boshqa dinlar uzoq vaqt davomida saqlanib qolgan.
Buni tarixni ilmiy tushunish uchun bilish muhim: “mintaqaning fath etilishi” va “jamiyatning islomlashuvi” — ikki xil bosqich.
Uchinchi: Fathdan sivilizatsion integratsiyaga
Haqiqiy burilish nuqtasi shu bo’ldiki, mintaqa xalifalikka tobe chekka hudud bo’lib qolmadi, balki asta-sekin islom sivilizatsiyasining katta tarmog’iga kirdi.
Arab tili Qur’on, hadis va diniy ilmlar tili bo’ldi, fors tili esa o’zining madaniy va adabiy mavqeini saqlab qoldi, keyinchalik turkiy tillarning mavqei ham kuchaydi.
Bu til ko’pligi mintaqa kuchining manbalaridan biri edi.
Dunyo Qur’on, hadis va fiqhni arab tilida o’qiy olar, adabiyotni fors yoki turkiy tilda o’qiy olar va boy mahalliy meros bilan muloqotda bo’lardi.
Abbosiylar, so’ngra Somoniylar davriga kelib, Movarounnahr shaharlari bilim ishlab chiqarish markazlariga aylana boshladi.
To’rtinchi: Somoniylar va oltin asrning boshlanishi
Somoniylar davri, ayniqsa IX-X asrlarda, mintaqa tarixidagi eng muhim bosqichlardan biri bo’ldi.
Buxoro siyosiy va madaniy poytaxtga aylandi, Samarqand va boshqa shaharlar ravnaq topdi.
Ushbu muhitda islom va ilmlar tarixini o’zgartiradigan olimlar avlodi paydo bo’ldi.
Shu yerda muhim metodologik nuqtaga to’xtalish lozim: bu olimlar zamonaviy milliy ma’noda “o’zbek” bo’lmagan, chunki o’zbek davlati hali mavjud emas edi. Ammo ularning ko’plari bugungi O’zbekiston hududidagi shaharlarda tug’ilgan, yashagan yoki ishlagan.
Shu sababli ularni bugungi O’zbekistonni tashkil etuvchi yerning sivilizatsion merosining ajralmas qismi, shu bilan birga umumislom va umuminsoniy merosning bir qismi deb hisoblash mumkin.
Beshinchi: Mintaqa nima uchun ilm-fan uchun muhitga aylandi?
Bir vaqtning o’zida bir necha omil to’plandi.
Birinchisi — geografik joylashuv.
Ikkinchisi — savdo yo’llaridagi shaharlarning iqtisodiy ravnaqi.
Uchinchisi — ta’lim va diniy muassasalarning tashkil etilishi.
To’rtinchisi — ilm izlab safar qilish an’anasi.
Musulmon olim o’z shahri bilan chegaralanmagan edi. U Buxorodan Bag’dodga, Samarqanddan Makkaga, Xurosondan Damashq va Misrga safar qilib, kitoblar, rivoyatlar va g’oyalar bilan qaytardi.
Shu tariqa mintaqa chegaralararo islom bilim tarmog’ining bir qismiga aylandi.
Oltinchi: Olimlar “ishlab chiqarishi”ning boshlanishi
Buxorodan islom tarixidagi eng mashhur hadis imomlaridan biriga aylanadigan Imom Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy yetishib chiqdi.
Termizdan Imom Muhammad ibn Iso at-Termiziy yetishib chiqdi.
Samarqanddan islom aqidasi ilmining eng yirik allomalaridan biri Abu Mansur al-Moturidiy paydo bo’ldi.
Xorazmdan algebra va arifmetika ilmlarining asoschilaridan biri Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy yetishib chiqdi.
Astronomiya sohasida Ahmad al-Farg’oniy paydo bo’ldi.
Keyin Abu Rayhon al-Beruniy va Abu Ali ibn Sino va boshqalar keldi.
Ammo eng muhimi — bu allomalar birdaniga paydo bo’lmadi.
Ular yaxlit sivilizatsion tizimning natijasi edi.
Toshkentdagi Islom Sivilizatsiyasi markazi bugun ta’kidlamoqchi bo’lgan g’oya aynan shu: islom ilmiy uyg’onishi alohida voqea emas, balki avvalgi sivilizatsiyalar, islom, ilmiy muassasalar va olimlar harakati o’rtasidagi uzoq muddatli o’zaro ta’sirning natijasi edi.
Markazning rasmiy taqdimoti mintaqa tarixini islomdan oldingi sivilizatsiyalardan boshlanib, so’ngra “Birinchi Uyg’onish” va “Ikkinchi Uyg’onish”ga, nihoyat “Yangi O’zbekiston”ga o’tuvchi izchillikda taqdim etishini ta’kidlaydi.
Yettinchi: Talas daryosi jangi
VIII asrning muhim voqealaridan biri — 751-yilda Abbosiylar va Xitoy qo’shinlari o’rtasidagi Talas daryosi jangi.
Uni “islomning O’zbekistonga kirib kelish jangi” deb hisoblash to’g’ri emas, chunki islom mintaqada undan oldin ham mavjud bo’lgan, diniy o’tish jarayoni esa undan keyin ham asrlar davom etgan.
Ammo u Markaziy Osiyo tarixida muhim, chunki u mintaqada islom ta’sirini mustahkamlash va Xitoyning bevosita siyosiy raqobatining pasayishi kontekstida yuz bergan.
Sakkizinchi: Islom o’tmishni yo’q qilmadi
Markaziy Osiyodagi islom tajribasining eng muhim xususiyatlaridan biri shundaki, avvalgi meros butunlay yo’qolmadi.
Aksincha, qadimiy bilimlarning ko’plab unsurlari islom sivilizatsiyasi ichidagi bilimni qayta qurish jarayoniga kirdi.
Buni keyinchalik matematika, astronomiya, tibbiyot va geografiyada ko’ramiz.
Al-Xorazmiy bo’sh joyda ishlamadi, al-Beruniy o’rgangan xalqlarning merosidan ajratilmagan edi, Ibn Sino esa turli falsafiy va tibbiy an’analardan foydalandi.
Shu tariqa mintaqa sivilizatsiyalar o’rtasidagi o’zaro ta’sir laboratoriyasiga aylandi.
Birinchi qism xulosasi
VII-VIII asrlar oralig’ida mintaqa tarixida yangi bosqich boshlandi.
Movarounnahr yeri shunchaki fath etilish orqali emas, balki islom bilan mahalliy jamiyat, savdo, ta’lim va siyosat o’rtasidagi asrlar davomidagi o’zaro ta’sir orqali buyuk islom markaziga aylandi.
IX-X asrlarga kelib natija aniq ko’rina boshladi: Buxoro, Samarqand, Xorazm, Termiz va Farg’ona islom va jahon ilmi bilan bog’liq nomlarga aylandi.
Shu yerdan ikkinchi qism boshlanadi.
Agar birinchi qism islomning mintaqaga qanday kirib kelganini tushuntirgan bo’lsa, keyingi savol shu: bu yer keyingi asrlar davomida islom tarixidagi ilm va fikrning eng buyuk to’lqinlaridan birini qanday yaratdi?
Bu yerda biz al-Buxoriy, at-Termiziy, al-Moturidiy, al-Xorazmiy, al-Farg’oniy, al-Beruniy, Ibn Sino, al-Marg’inoniy va boshqalarga, zamonaviy o’zbek qarashi “Birinchi Uyg’onish” deb ataydigan davrga yetib boramiz.
