U oʻzbek matnining lingvistik sharhini oʻtkazdi.Abduxalimova Mohichehra Azamat qizi
O’zbekiston tarixining eng qiziqarli jihatlaridan biri shundaki, uning shaharlari bilan bog’liq olimlar nomlari inson bilimining deyarli barcha sohalarida uchraydi.
Ularni ko’rib chiqishdan oldin yana bir bor tarixiy masalani ta’kidlash lozim: o’rta asr olimlariga nisbatan “o’zbek” so’zini zamonaviy milliy ma’noda qo’llash mumkin emas. To’g’rirog’i shunday deyish kerak: bugun O’zbekiston tarkibiga kiruvchi shaharlarda tug’ilgan yoki uning tarixiy viloyatlariga mansub, yoki uning muassasa va shaharlari bilan bog’liq olimlar.
Bu farqlash merosning qadrini kamaytirmaydi, balki uni yanada ilmiy jihatdan aniqroq qiladi.
Birinchi: hadis olimlari
Imom al-Buxoriy
Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy Buxoroning eng mashhur olimidir.
810-yilda tug’ilgan, 870-yilda vafot etgan.
Eng mashhur asari — “al-Jomi’ as-Sahih”.
Hadislar va isnodni tanqid qilish metodologiyasi uning mavqeining asosiy sabablaridan biri bo’ldi.
Uning ta’siri deyarli isbotga muhtoj emas; uning kitobi sunniy musulmonlar orasidagi eng muhim hadis to’plamlaridan biriga aylandi.
Imom at-Termiziy
Termizlik Muhammad ibn Iso at-Termiziy hadis ilmining yirik imomlaridan biri edi.
Uning eng mashhur asarlari “al-Jomi'” va “ash-Shamoyil al-Muhammadiya”.
U rivoyat bilan hadisning darajasi va fiqh olimlarining fikrlarini ko’rib chiqishni birlashtirgan uslub bilan ajralib turdi.
Hadisdagi boshqa olimlar
Mintaqaning hissasi al-Buxoriy va at-Termiziy bilan tugamagan.
Movarounnahr shaharlari rivoyat va fiqh olimlari uchun muhit bo’lgan, Buxoro, Samarqand va Termizga safar qilish islom ilmiy tarmog’ining bir qismi bo’lgan.
Shu sababli mintaqaning hadis ilmiga qo’shgan hissasi shunchaki ikki kishi emas, balki butun bir maktab bo’lgan deyish mumkin.
Ikkinchi: aqida va kalom
Abu Mansur al-Moturidiy
Abu Mansur al-Moturidiy Samarqanddan kelib chiqqan.
U sunniy aqida ilmining eng muhim olimlaridan biri.
Uning fikrining eng o’ziga xos xususiyatlaridan biri — matnning markaziyligini saqlagan holda aql va dalilga katta o’rin berishi.
Moturidiya maktabi keyinchalik sunniy dunyoning eng muhim aqidaviy maktablaridan biriga aylandi.
Uning ta’siri islom olamining turli qismlaridagi diniy muassasalarning o’quv dasturlarida hozirgacha saqlanib qolgan.
Uchinchi: fiqh
Burhoniddin al-Marg’inoniy
Burhoniddin al-Marg’inoniy hanafiy mazhabining eng buyuk fiqh olimlaridan biri hisoblanadi.
Uning eng mashhur kitobi — “al-Hidoya”.
Bu kitob hanafiy fiqhidagi asosiy manbalardan biriga aylandi, uning ta’siri Markaziy Osiyo, Hindiston va boshqa hududlarga tarqaldi.
Abu-l-Lays as-Samarqandiy
Fiqh va tafsir olimlari orasida Abu-l-Lays as-Samarqandiy bor.
U fiqh, tafsir, va’z va tarbiya birlashgan muhitni ifodalaydi.
Abu Hafs an-Nasafiy
Mintaqaning yana bir taniqli siymosi — Najmiddin Umar an-Nasafiy, an-Nasafiy nomi bilan mashhur.
U fiqh, aqida va tafsir sohalarida faol bo’lgan.
Bu siymolar Movarounnahrning hanafiy fiqhining yirik markazlaridan biri bo’lganini tasdiqlaydi.
To’rtinchi: tafsir va diniy fanlar
Mintaqada ko’plab mufassirlar va fiqh olimlari yetishib chiqqan.
Ular orasida hanafiy maktablari va sunniy tafsir an’anasi bilan bog’liq olimlar bor edi.
O’sha davrdagi ilmiy maktab zamonaviy universitetlardagidek tor ixtisoslashuvga asoslanmaganini tushunish muhim.
Bir olim bir vaqtning o’zida ham fiqh olimi, ham mufassir, ham mutakallim, ham adib bo’lishi mumkin edi.
Beshinchi: tasavvuf
Mintaqa tasavvuf uchun ham muhim muhit bo’lgan.
Unga bog’liq eng taniqli siymolardan biri — tasavvuf fikri tarixidagi ta’sirli shaxs al-Hakim at-Termiziy.
Keyin Buxoro bilan bog’liq Bahouddin Naqshband keldi, uning nomi naqshbandiya tariqatiga asos bo’ldi.
Naqshbandiya mahalliy maktab bo’lib qolmadi; u Markaziy Osiyo, Hindiston, Anadolu va boshqa hududlarga tarqaldi.
Bu O’zbekistonning ta’siri faqat akademik ilm bilan cheklanmay, musulmonlarning ruhiy hayotiga ham yetib borganini ko’rsatadi.
Oltinchi: matematika va algoritmlar
Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy
Al-Xorazmiy islom sivilizatsiyasi bilan zamonaviy fan o’rtasidagi eng muhim aloqa nuqtalaridan birini ifodalaydi.
Uning nomi algebra, arifmetika va algoritmlar bilan bog’lanib qoldi.
O’zbekiston bugun uni mintaqaning jahon fani rivojiga qo’shgan hissasi ramzlaridan biri sifatida taqdim etadi.
Ammo shuni ta’kidlash lozimki, al-Xorazmiy Bag’doddagi Baytul-Hikma bilan ham bog’liq bo’lgan — bu islom sivilizatsiyasining umumiy tarmoq sifatida ishlaganining ajoyib namunasidir.
Al-Xorazmiy Xorazmdan bo’lgan, lekin Bag’dodda ishlagan.
Shu tariqa uning merosi geografik ildizlari jihatidan “o’zbek”, sivilizatsion muhiti jihatidan “islom”, ta’siri jihatidan esa “jahon” merosidir.
Yettinchi: astronomiya
Ahmad al-Farg’oniy
Ahmad al-Farg’oniy yirik astronomlardan biri edi.
Uning nomi Farg’ona bilan bog’liq, uning ishlari tarjimalar orqali Yevropaga yetib bordi.
Ulug’bek
Keyin Temuriylar davrida Ulug’bek keldi.
Uning Samarqanddagi rasadxonasi islom olami tarixidagi eng mashhur rasadxonalardan biriga aylandi.
Bu yerda uzoq ilmiy zanjirni ko’rish mumkin: al-Farg’oniy → al-Beruniy → Ulug’bek — bu mintaqada astronomiyaga bo’lgan qiziqishning davomiyligini ko’rsatuvchi zanjir.
Sakkizinchi: tibbiyot
Ibn Sino
Ibn Sino bu yerdagi eng mashhur ism.
Ammo uni faqat “al-Qonun” bilan cheklamaslik muhim.
Ibn Sino faylasuf, shifokor, tabiiyot va mantiq olimi edi.
Uning islom olamidagi ta’siri katta bo’lgan, keyinchalik uning ishlari lotin Yevropasiga o’tgan.
Markaz bugun Ibn Sinoni Birinchi Uyg’onishning tabiiy va tibbiy fanlar sohasidagi buyuk siymolaridan biri sifatida taqdim etadi.
To’qqizinchi: al-Beruniy
Abu Rayhon al-Beruniy, ehtimol, qomusiy olimning eng mukammal namunasidir.
Astronomiya. Matematika. Geografiya. Tarix. Dinlarni o’rganish. Hindistonni o’rganish.
Al-Beruniyda muhim bo’lgan narsa faqat uning kashfiyotlari emas, balki uning metodi.
U so’rar, qiyoslar, o’lchar va tasvirlar edi.
Bu metod uni ilmiy fikrlashning ildizlari haqidagi zamonaviy munozaralarda g’oyat muhim siymoga aylantiradi.
O’ninchi: geografiya
Mintaqa olimlari dunyoni xaritalash va mamlakatlarni tasvirlash bilan shug’ullangan.
Geografiya safar, savdo va haj bilan bog’liq bo’lgan.
Geografik bilim musulmonlar uchun yo’llarni, qiblani va namoz vaqtlarini aniqlashda muhim edi.
Bu sohada matematika, astronomiya va safarlar o’rtasida chatishuv kuzatilgan.
O’n birinchi: til va adabiyot
Alisher Navoiy
Temuriylar davrida Alisher Navoiy yuksaldi.
U turkiy tilning yuqori adabiyot va fikr tili bo’la olish qobiliyatini eng faol himoya qiluvchilardan biri edi.
U chig’atoy adabiyotining rivojiga hissa qo’shdi.
Bobur
Bobur esa hukmdorlik, adabiyot va tarixni birlashtirdi.
“Boburnoma” shaharlar, tabiat, siyosat, urushlar va odatlar tasvirini beradi.
U Markaziy Osiyo va Hindiston tarixining eng muhim manbalaridan biridir.
O’n ikkinchi: falsafa va mantiq
Markaziy Osiyodagi ilmiy muhit falsafa va mantiq bilan bog’liq edi.
Bu yerda al-Forobiyni bir oz ehtiyotkorlik bilan tilga olish lozim, chunki u bugun Qozog’iston hududida joylashgan tarixiy Forob shahrida tug’ilgan, O’zbekistonda emas.
Shu sababli uni to’g’ridan-to’g’ri geografik ma’noda “o’zbek olimi” sifatida taqdim etish to’g’ri emas.
Ammo uning markazning sivilizatsion hikoyasidagi o’rni tushunarli, chunki u Movarounnahr va kengroq Turkiston makonini ifodalaydi.
Bu aniqlik har qanday jiddiy tadqiqotda juda muhim.
Nima uchun ta’sir bu qadar kuchli bo’ldi?
Chunki kitoblar mahalliy emas edi.
Buxoroda chop etilgan kitob Bag’dodga, Bag’doddan Damashq va Qohiraga, so’ngra Andalusiyaga o’tishi mumkin edi.
O’z navbatida yunon, hind va fors kitoblari mintaqaga kirib kelardi.
Shu tariqa o’rta asr islom olami jahon bilim tarmog’i edi.
Yevropaga ta’sir
Al-Xorazmiy, al-Farg’oniy, Ibn Sino, al-Beruniy va boshqalarning ishlari tarjimalar orqali Yevropaga o’tdi.
Ularning ba’zi tibbiy, astronomik va matematik asarlari yevropa bilimining bir qismiga aylandi.
Shu sababli mintaqaning hissasi faqat “islom sivilizatsiyasi”ga emas, balki jahon fani tarixiga ham tegishli edi.
Bu siymolar bugun qanday taqdim etilmoqda?
Toshkentdagi yangi markaz olimlarni alohida haykallar sifatida emas, balki ularning ilmiy muhitlari ichida taqdim etishga harakat qilmoqda.
Uning hozirgi ko’rgazmalari hadis, fiqh, tafsir va sira; aqida va tasavvuf; tabiiy va aniq fanlar; hamda Baytul-Hikma va gumanitar fanlarga bag’ishlangan bo’limlarni o’z ichiga oladi.
Markazning materiallarida al-Buxoriy, at-Termiziy, al-Moturidiy, al-Marg’inoniy, al-Qaffol ash-Shoshiy, al-Xorazmiy, al-Beruniy, Ibn Sino va boshqalar uchun vizual namoyishlar taqdim etilishi ham qayd etiladi.
Xulosa
Agar mintaqaning hissasini bir so’z bilan ifodalamoqchi bo’lsak, bu na “din”, na yolg’iz “fan” bo’ladi.
Bu — bilim.
Undan hadis, fiqh, aqida, tasavvuf, matematika, astronomiya, tibbiyot, geografiya, falsafa va adabiyot kelib chiqdi.
Ammo bu sivilizatsiya keyinchalik juda og’ir bosqichga duch keldi.
Rossiyaning kengayishi, so’ngra sovet hukmronligi bilan bu fanlarni yaratgan muhit o’zgardi, islom muassasalarining o’zi qattiq bosim ostida qoldi.
Shu yerdan to’rtinchi qism boshlanadi: islom Rossiya bosqini va sovet davrida O’zbekistonda qanday yashab qoldi? U qisuv bosqichidan mustaqillikdan keyingi tiklanish bosqichiga qanday o’tdi?
