U oʻzbek matnining lingvistik sharhini oʻtkazdi.
Abduxalimova Mohichehra Azamat qizi
O‘zbekcha matnni ko‘rib chiqqan:Abduxalimova Mohichehra Azamat qizi
Agar birinchi qism islomdan oldingi muhit va mintaqaning islom olamiga kirishini yoritgan bo’lsa, keyingi asrlar yanada muhimroq hodisani ko’rsatdi: Movarounnahrning islom olamining chekka mintaqasidan uning eng muhim bilim ishlab chiqarish markazlaridan biriga aylanishi.
Shu yerdan Birinchi Uyg’onish hikoyasi boshlanadi.
Birinchi Uyg’onish: IX-XII asrlar
Zamonaviy o’zbek sivilizatsion nutqi mintaqada g’oyat yuksak ilmiy va fikriy ravnaq kuzatilgan davrni ta’riflash uchun “Birinchi Uyg’onish” atamasini qo’llaydi.
“Uyg’onish” so’zini bu yerda zamonaviy Yevropa ma’nosida emas, balki ilmiy va madaniy mahsuldorlik yuqori bo’lgan bosqich sifatida tushunish kerak.
Bu bosqich Somoniylar davri hamda Buxoro, Samarqand, Xorazm, Farg’ona va boshqa shaharlarning ravnaqi bilan bog’liq edi.
Imom al-Buxoriy: hadis ilmini qaytadan qurish
Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy 810-yilda Buxoroda tug’ilgan.
Uning ahamiyati shunchaki minglab rivoyatlarni to’plaganida emas, balki hadisga yondashuvida edi.
Isnodni o’rganish, rivoyatchilarni bilish, rivoyatlarni farqlash va hadisni qabul qilish shartlarini ko’rib chiqish — bularning barchasi aniq ilmiy tizimning bir qismiga aylandi.
Uning “al-Jomi’ as-Sahih” asari islom (sunniy) merosidagi eng mashhur hadis kitoblaridan biri bo’lib qolmoqda.
Agar Qur’on islomning asosiy matni bo’lsa, hadis ilmi payg’ambar sunnatini tushunishning muhim jihatini ifodalaydi; shu sababli al-Buxoriyning ta’siri Buxoro va Markaziy Osiyo chegaralaridan chiqib, butun islom olamiga tarqaldi.
Imom at-Termiziy: hadis, fiqh va tanqid
Termizda tug’ilgan Muhammad ibn Iso at-Termiziy yirik hadis imomlaridan biri edi.
Uning ishi rivoyat bilan hadisga bo’lgan olimlar hukmlarini ko’rib chiqishni birlashtirgani bilan ajralib turadi, bu esa uni hadis ilmi rivojidagi asosiy nomlardan biriga aylantirdi.
Unga nisbat berilgan “al-Jomi'” kitobi payg’ambar sunnati bo’yicha mashhur kitoblardan biriga aylandi.
Shu tariqa Termiz shahri islom olamiga hadis ilmining ustunlaridan birini berdi.
Abu Mansur al-Moturidiy: aqida ichidagi aql
Agar al-Buxoriy hadisni ifodalasa, Abu Mansur al-Moturidiy boshqa g’oyat muhim sohani — aqida va kalom ilmini ifodalaydi.
Al-Moturidiy Samarqandda ulg’aydi va uning nomi moturidiya maktabi bilan bog’liq bo’lib qoldi.
Bu maktab islom aqidasini aqliy va naqliy dalillar bilan himoya qilishga e’tibor qaratdi va keyinchalik sunniy fikrning, ayniqsa hanafiy muhitlarning asosiy maktablaridan biriga aylandi.
Bu yerda mintaqaning eng muhim hissalaridan biri ko’rinadi: uning olimlari shunchaki merosning rivoyatchilari emas, balki nazariyalar va fikriy metodlarning yaratuvchilari edi.
Al-Xorazmiy: dunyoni kezgan matematika
Keyin biz Muhammad ibn Muso al-Xorazmiyga yetib boramiz.
Al-Xorazmiy islom ilmlarining bir-biriga chatishib ketishining eng ulug’ misollaridan biridir.
Uning nomi algebra bilan bog’lanib qoldi, uning ishlari esa arifmetika va algoritmlarning rivojlanishiga hissa qo’shdi.
Al-Xorazmiyning ta’siri o’z davridan ancha uzoqqa cho’zilgani mubolag’a emas.
Yevropa tillaridagi “algoritm” atamasi uning nomi bilan bog’liq bo’lib, uning g’oyalari oxir-oqibat ulkan ilmiy va texnologik yutuqlarga olib kelgan matematika tarixining bir qismiga aylandi.
Islom Sivilizatsiyasi markazining hozirgi ko’rgazmasi al-Xorazmiyni al-Farg’oniy va al-Forobiy bilan birga “Baytul-Hikma” va aniq fanlar bo’limida joylashtiradi.
Ahmad al-Farg’oniy: astronomiya
Farg’ona vodiysidan IX asrning yirik astronomlaridan biri Ahmad al-Farg’oniy yetishib chiqdi.
Uning ishlari islom astronomik bilimlarini boshqa mintaqalarga uzatishga hissa qo’shdi, keyinchalik bu merosning bir qismi Yevropaga yetib bordi.
Bu yerda Markaziy Osiyoda paydo bo’lgan sivilizatsiya mahalliy sivilizatsiya bo’lmaganini ko’ramiz.
Bilim undan ham, unga tomon ham harakatlanardi.
Al-Beruniy: qomusiy olim namunasi
Abu Rayhon al-Beruniy bu davrning eng hayratlanarli shaxslaridan biridir.
U astronomiya, matematika, geografiya, tarix, dinlar va madaniyatlarni o’rganish bilan shug’ullangan.
Uning Hindistonga bo’lgan qiziqishi sivilizatsiyalarni qiyosiy o’rganishning ilk namunasi bo’ldi.
Al-Beruniyning eng ajoyib xususiyatlaridan biri shundaki, u boshqa xalqlar haqida hukm chiqarish bilan cheklanib qolmadi, balki ularning tillarini, ilmlarini, falsafalarini va odatlarini o’rganishga harakat qildi.
Bu uni bugun O’zbekiston taqdim etmoqchi bo’lgan sivilizatsion loyihada juda muhim namunaga aylantiradi: bilim mavqeidan, qo’rquv yoki yakkalanish mavqeidan emas, boshqalar bilan muloqotga kirishuvchi musulmon olim.
Ibn Sino: tibbiyot va falsafa
So’ngra Abu Ali ibn Sino keladi.
Buxoro muhitida tug’ilgan Ibn Sino islom olamining eng buyuk shifokorlari va faylasuflaridan biriga aylandi.
“Tib qonunlari” (“al-Qonun fit-tibb”) tarixdagi eng ta’sirli tibbiy kitoblardan biri bo’lib, asrlar davomida tibbiy ta’lim muassasalarida qo’llanilgan.
Ammo Ibn Sino faqat shifokor emas edi.
U mantiq, falsafa, tabiiyot va metafizika sohalarida ham asarlar yozgan.
Shu tariqa u qomusiy olim namunasiga aylandi.
Islom Sivilizatsiyasi markazi bugun Ibn Sino va al-Beruniyning ishlarini tabiiy va aniq fanlar bo’limida, jumladan tibbiyot va astronomiya bilan bog’liq materiallar bilan taqdim etadi.
Al-Marg’inoniy va fiqh
Mintaqaning eng muhim fiqh olimlaridan biri Burhoniddin al-Marg’inoniydir.
Uning “al-Hidoya” kitobi hanafiy fiqhidagi eng mashhur manbalardan biriga aylandi.
Bu mintaqaning hissasi faqat tabiiy fanlar bilan cheklanmaganini ko’rsatadi.
U islom olamining keng qismlarida huquqiy va ijtimoiy hayotni boshqargan eng muhim fiqhiy mazhablardan birini qurishda ham ishtirok etdi.
Mo’g’ullar bosqinidan keyin
XIII asrda mo’g’ullar bosqini yuz berib, shaharlar va muassasalarga katta zarar yetkazdi.
Ammo sivilizatsiya tugamadi.
Vaqt o’tishi bilan mintaqa o’zini qayta tikladi, so’ngra Temuriylar davrida yangi bosqich paydo bo’ldi.
Shu yerdan Ikkinchi Uyg’onish boshlanadi.
Temuriylar davri Samarqandi
Amir Temur Samarqandni ulkan imperiyaning markaziga aylantirdi.
Shahar olimlar, hunarmandlar, san’atkorlar va me’morlarni o’ziga jalb qildi.
Ammo bu davrda ilm-fan bilan eng ko’p bog’liq shaxs uning nabirasi Ulug’bek bo’ldi.
Ulug’bek ham amir, ham astronom edi.
U Samarqandda o’zining mashhur rasadxonasini qurdi va o’sha davrda islom olamidagi astronomiyaning eng muhim yutuqlaridan biriga aylangan yulduz jadvallarini yaratdi.
Shu tariqa Ikkinchi Uyg’onish shunchaki siyosiy yoki me’morchilik ravnaqi emas, balki ilmiy uyg’onish ham edi.
Me’morchilik, san’at va adabiyot
Samarqand va Buxoroda madrasalar, masjidlar va majmualar sohasida katta rivojlanish yuz berdi.
Sopol buyumlar, naqshinkorlik, xattotlik va miniatyura san’ati rivojlandi.
Adabiyot sohasida chig’atoy adabiy tilining mavqeini ko’targan Alisher Navoiy yetishib chiqdi.
Farg’onadan keyinchalik Hindistonda Boburiylar sulolasi asoschisiga aylangan Bobur ham yetishib chiqdi, u “Boburnoma” asarini qoldirdi — bu mintaqa va Hindiston tarixining eng muhim manbalaridan biridir.
Xo’sh, uyg’onish nima edi?
Birinchi va Ikkinchi Uyg’onish ko’p sohali tizim edi:
Din: hadis, fiqh, aqida va tafsir.
Aql: falsafa va mantiq.
Fanlar: matematika, astronomiya, tibbiyot va geografiya.
Til: arab, fors va turkiy.
San’at: me’morchilik, xattotlik va naqshinkorlik.
Muassasalar: madrasalar, kutubxonalar va rasadxonalar.
Aynan shu xilma-xillik Movarounnahrni islom olamidagi eng muhim sivilizatsion markazlardan biriga aylantirdi.
“Olimlar yurti”dan “jahon merosi”ga
Bugun O’zbekiston bu davrni zamonaviy tarzda qayta taqdim etmoqchi.
Markaz olimlarni devorlardagi ismlar sifatida ko’rsatmaydi, balki ularning ishlarini har biri hal qilgan ilmiy va fikriy muammolar bilan bog’lashga harakat qiladi.
Markazning materiallari hadis, fiqh, tafsir va sira; aqida va tasavvuf; tabiiy va aniq fanlar; hamda Baytul-Hikma va gumanitar fanlar merosiga bag’ishlangan bo’limlar mavjudligini ko’rsatadi.
Bu bizni uchinchi qismning markaziy savoliga olib keladi:
Bu olimlar aniq kim edi? Har biri nima taqdim etdi? Va ularning ta’siri Markaziy Osiyodan islom olamining qolgan qismiga, so’ngra Yevropaga qanday o’tdi?
Bu yerda biz vaqtinchalik xronologik tartibdan chetga chiqib, olimlar, maktablar va sohalarning kengroq xaritasini chizamiz.
