U oʻzbek matnining lingvistik sharhini oʻtkazdi.Abduxalimova Mohichehra Azamat qizi
Bugun O’zbekiston olib borayotgan islom va madaniy loyihani mustaqillikdan oldingi bosqichni tushunmasdan turib anglab bo’lmaydi.
Islomning asrlar davomidagi ravnaqidan so’ng, mintaqa XIX asrda Rossiyaning kengayishi bilan yangi bosqichga kirdi.
Rossiya bosqini
Rossiyaning Markaziy Osiyoga kengayishi bosqichma-bosqich davom etdi.
Toshkent 1865-yilda rus qo’shinlari qo’liga o’tdi, so’ngra rus ta’siri mintaqaning xonliklariga kengaydi va 1876-yilda Qo’qon xonligining qo’shib olinishi bilan yakunlandi.
Shu tariqa Markaziy Osiyoning katta hududlari Rossiya imperiyasi tizimiga kirdi.
Bu islomning yo’q bo’lib ketishiga olib kelmadi, lekin kuchlar muvozanatini o’zgartirdi.
Madrasalar va vaqflar
Islom muassasalari katta darajada vaqf mulklari va an’anaviy madrasalarga tayangan edi.
Rus ma’muriyatining aralashuvi bilan ba’zi bu muassasalar resurslari va boshqaruv tizimida cheklovlar va o’zgarishlarga duch keldi.
Vaqt o’tishi bilan an’anaviy islom ta’limi ijtimoiy va siyosiy o’zgarishlarga hamqadam bo’lish qobiliyatining bir qismini yo’qota boshladi.
Ammo bu bosqichda muhim hodisa ham kuzatildi: islom islohotchiligi.
Jadidlar: o’rganmoqchi bo’lgan islom
XIX asr oxiri va XX asr boshlarida jadidchilik oqimi paydo bo’ldi.
Jadidlar islom ta’limini isloh qilish va maktablarga zamonaviy fanlarni kiritishni istardi.
Ularning eng taniqli namoyandalaridan biri Mahmudxo’ja Behbudiy edi.
Jadidlar til, matbuot, ta’lim, teatr va bosmaxona bilan qiziqardi.
Ular musulmonlarning zaifligiga sabab islomning o’zi emas, balki qoloqlik, jaholat va zaif ta’lim muassasalari deb hisoblardi.
Shu sababdan ular ilm-fanga chaqirishdi.
Bu jihat zamonaviy o’zbek uyg’onish loyihasi uchun juda muhim, chunki bugungi rasmiy nutq jadidlarni fikriy yangilanishning uzluksiz zanjirining bir qismi sifatida qayta kashf etmoqda.
Islom Sivilizatsiyasi markazining materiallari jadidchilik harakati ta’lim, ilm-fan, matbuot va jamoat ongi uchun kurash ramziga aylanganini, uning ko’plab siymolari o’z g’oyalari uchun hayotlari bilan to’laganini ta’kidlaydi.
Bolshevik inqilobi
1917-yilgi rus inqilobidan so’ng mintaqa ancha og’ir bosqichga kirdi.
Yangi sovet davlati dinga dushman bo’lgan dunyoviy mafkura asosida qurilgan edi.
Ko’plab masjid va diniy maktablar yopib qo’yildi.
Vaqflar musodara qilindi.
Olimlar kuzatuv, hibsga olish va ta’qibga uchradi.
Stalin davrida bosimlar alohida kuchli bo’ldi.
Maqsad faqat diniy muassasani nazorat qilish emas, balki jamiyatning o’zini yangi mafkuraviy asosda qayta shakllantirish edi.
Islom yo’qoldimi?
Yo’q.
Bu ehtimol o’sha davrning eng muhim haqiqati.
Ko’plab muassasalar yo’qoldi, lekin islom jamiyat ichida yashab qoldi.
Oilalar diniy bayramlarni saqlab qolishdi.
Nikoh, xatna, dafn marosimlari va ijtimoiy udumlar davom etdi.
Qur’onni yodlash cheklangan doiralarda davom etdi.
Ba’zi tasavvufiy an’analar norasmiy tarzda davom etdi.
Boshqacha aytganda, islom qisman ommaviy muassasadan ijtimoiy xotiraga ko’chdi.
Bu mamlakatning mustaqillikdan keyin o’z islom o’ziga xosligini nisbatan tez tiklay olganini tushuntiradi.
Ikkinchi jahon urushi va sovet siyosatining o’zgarishi
Ikkinchi jahon urushi bilan ba’zi sovet siyosatlari o’zgardi.
Musulmonlar bilan munosabatlarni tartibga solish zaruratini yuzaga keltirdi, cheklangan rasmiy diniy muassasalar paydo bo’ldi.
Toshkent keyinchalik Markaziy Osiyo musulmonlari uchun muhim diniy markazga aylandi.
Ammo faoliyat davlat cheklovlari bilan bog’liq bo’lib qoldi.
1991-yilgi mustaqillik
Sovet Ittifoqi qulashi bilan O’zbekiston mustaqillikka erishdi.
Uning oldida katta savol turardi:
Yetmish yillik sovet tizimidan so’ng yangi milliy o’ziga xoslikni qanday qurish kerak?
Yechimlardan biri tarixni tiklash edi.
Al-Buxoriy, at-Termiziy, al-Moturidiy, Ibn Sino, al-Xorazmiy va Ulug’bek nomlari yana diqqat markaziga qaytdi.
Diniy va tarixiy obidalar ta’mirlandi.
Ammo davlat bu qaytishning shunchaki o’tmishga qaytish bo’lishini istamadi.
Dindan sivilizatsion merosga
So’nggi yillarda, xususan Shavkat Mirziyoyev Prezidentlikka kelganidan buyon, islom merosini institutsional, ilmiy tarzda qayta o’rganishga aniq yo’nalish paydo bo’ldi.
Ixtisoslashgan tadqiqot markazlari tashkil etildi.
Al-Buxoriy, al-Moturidiy va at-Termiziy bilan bog’liq muassasalar rivojlandi.
Xalqaro islom akademiyasining roli kuchaydi.
So’ngra yanada kattaroq loyiha — Toshkentdagi Islom Sivilizatsiyasi markazi keldi.
2017-yil: burilish nuqtasi
2017-yil 19-sentyabrda Prezident Mirziyoyev Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh Assambleyasida so’zga chiqib, islomni yaxshilik, tinchlik, ilm va ma’rifatga chaqiruvchi din sifatida ta’rifladi va buni Toshkentda Islom Sivilizatsiyasi markazini tashkil etish loyihasi bilan bog’ladi.
Bu lahza g’oyat muhim.
Chunki loyiha mahalliy doiradan xalqaro doiraga chiqdi.
G’oya endi shunchaki Toshkentda muzey qurish emas edi.
U siyosiy va madaniy xabarga aylandi: islomning ilmiy, sivilizatsion va insonparvarlik tarixi bor, O’zbekiston esa bu tarixni o’rganish va dunyoga taqdim etish markazlaridan biri bo’lishni istaydi.
Bugun O’zbekistonda “islom uyg’onishi” nimani anglatadi?
Buni albatta diniy davlat qurish loyihasi yoki siyosiy harakat sifatida tushunish shart emas.
Hozirgi rasmiy nutq boshqa tushunchalarni qo’llaydi:
Ilm. Ma’rifat. Bag’rikenglik. Muloqot. Meros. Ta’lim. Ilmiy tadqiqot. Jaholat va ekstremizmga qarshi kurash.
Bu dunyodagi ko’plab boshqa islom siyosiy tajribalaridan farq qiladi.
Bu islom manbasiga asoslangan madaniy va ilmiy uyg’onish loyihasiga yaqinroq.
Bu nima uchun jahon miqyosida muhim?
Chunki islom olami ikki parallel muammoga duch kelmoqda.
Bir tomondan, islomni siyosiy nizoga qisqartiruvchi ekstremizm.
Ikkinchi tomondan, islomni zo’ravonlik tasviriga qisqartiruvchi islomofobiya.
O’zbekiston uchinchi hikoyani taqdim etishga harakat qilmoqda: hadis, fiqh, matematika, tibbiyot, astronomiya, falsafa va adabiyotni yaratgan sivilizatsiya sifatidagi islom.
Bu yerda al-Buxoriy, al-Xorazmiy, Ibn Sino va al-Beruniy nomlari sivilizatsion muloqot vositalariga aylanadi.
Uyg’onishdan muassasaga
Hozirgi bosqichning eng muhim xususiyati — u nomlarni nishonlashdan muassasalar qurishga o’tdi.
Tadqiqot markazlari bor. Ta’lim muassasalari. Qo’lyozmalar markazlari. Ta’mirlash loyihalari. Xalqaro konferensiyalar. Va nihoyat — Islom Sivilizatsiyasi markazining o’zi.
2026-yil 17-martga kelib loyiha markazning rasmiy ochilishi bilan haqiqatga aylandi.
2026-yil iyun oyida prezidentlik markaz ochilganidan buyon, 1-iyungacha yarim milliondan ortiq tashrif buyuruvchini qabul qilganini, kunlik o’rtacha ko’rsatkich olti mingga yaqinligini e’lon qildi.
Bu raqamlar loyiha ramziy binodan ancha ilgarilab ketganini ko’rsatadi.
Keyingi bosqich qanday bo’lishi mumkin?
Hozirgi uyg’onish uchta yo’nalishda rivojlanishi mumkin.
Birinchisi: yangi bilim ishlab chiqarish — shunchaki al-Buxoriy yoki al-Xorazmiy kitoblarini qayta nashr etish emas, balki qo’lyozmalarni tahqiq qilish va qadimiy ilmiy metodlarni zamonaviy fanlar bilan qiyoslab o’rganish.
Ikkinchisi: merosni xalqarolashtirish — universitetlar, muzeylar va jahon islom muassasalari bilan hamkorlik o’rnatish.
Uchinchisi: yangi avlodni tarbiyalash. Bu eng qiyin sinov.
Sivilizatsiya shunchaki qo’lyozmalarni ko’rgazmaga qo’yish bilan qaytmaydi. U jamiyat yangi narsa qo’sha oladigan olimlar, tadqiqotchilar, tarjimonlar va mutafakkirlar yetishtirganda qaytadi.
Shu yerda Islom Sivilizatsiyasi markazining roli keladi.
U hikoyaning yakuni emas.
U O’zbekiston xotirani tiklashdan bilim ishlab chiqarishga o’tishni istagan muassasa bo’lishi mumkin.
Bu beshinchi qismning mavzusi: markazning o’zi haqidagi hikoya — 2017-yilda taklif qilingan g’oyadan, poydevor toshi qo’yilishidan, qurilish yillaridan, 2026-yil martidagi ochilishdan, iyuldagi Xalqaro Islom Sivilizatsiyasi forumidan, avgustdagi Xalqaro media forumidan, va nihoyat eng katta savoldan: Islom Sivilizatsiyasi markazi Markaziy Osiyoda yangi islom uyg’onishining o’zagiga aylana oladimi?
