U oʻzbek matnining lingvistik sharhini oʻtkazdi.
Abduxalimova Mohichehra Azamat qizi
Agar oldingi qismlar “O’zbekiston islom sivilizatsiyasiga nima berdi?” degan savolga javob berishga harakat qilgan bo’lsa, bu qism hozirgi kun bilan eng ko’p bog’liq savolni ko’rib chiqadi:
O’zbekiston XXI asrda bu meros bilan nima qilmoqchi?
Eng aniq javob — Toshkentdagi Islom Sivilizatsiyasi markazi.
G’oyadan loyihagacha
Zamonaviy boshlanish nuqtasi 2017-yilga borib taqaladi.
O’sha yilning 19-sentyabrida Prezident Shavkat Mirziyoyev BMT Bosh Assambleyasining yetmish ikkinchi sessiyasida so’zga chiqib, islomni ilm, ma’rifat va tinchlik bilan bog’ladi hamda Toshkentda Islom Sivilizatsiyasi markazini tashkil etish loyihasini e’lon qildi.
Bu nuqta e’tibor talab qiladi.
Loyiha shunchaki muzey sifatida boshlanmadi.
U sivilizatsion, siyosiy va xalqaro madaniy g’oya sifatida boshlandi.
2018-yilda poydevor toshi qo’yildi, so’ngra loyihalash, qurilish, materiallar va qo’lyozmalarni to’plash hamda mazmunni tayyorlashning uzoq safari boshlandi.
Taxminan sakkiz yildan so’ng, markaz 2026-yil 17-martda rasmiy ravishda ochildi.
Shu tariqa g’oyadan ochilishgacha bo’lgan davr taxminan 2017-2026 yillarni qamrab oldi.
Strategik joylashuv
Markazning joyi Toshkentdagi Hazrati Imom majmuasi yonida tanlangan.
Bu tanlov g’oyat ramziy ma’noga ega.
Yangi markaz ajratilgan madaniy hududda emas, balki poytaxtning eng muhim islom manzaralaridan biri qalbida joylashgan.
Rasmiy manbalar markaz taxminan o’n gektar maydonda qurilganini, uning binosi uch qavatdan iboratligini, bino uzunligi 161 metr, kengligi 118 metrligini, markazning gumbazi taxminan 65 metrga yetishini va foydalanish maydoni 42 ming kvadrat metrdan oshishini qayd etadi.
Shu tariqa binoning o’zi xabarning bir qismidir.
U islom merosining o’tmishning kichik yodgorligi emas, balki poytaxt qalbida ulkan muassasaga loyiq mavzu ekanini aytmoqchi.
Markaz ichidagi hikoya qanday tartibga solingan?
Loyihaning eng muhim xususiyatlaridan biri shundaki, u islomdan to’g’ridan-to’g’ri boshlanmaydi.
U islomdan oldingi sivilizatsiyalardan boshlanadi.
Bu muhim ilmiy tanlov.
Hikoya mintaqaning qadimiy sivilizatsiyalaridan boshlanadi, so’ngra islomning kirib kelishiga, keyin Birinchi Uyg’onishga, so’ngra Ikkinchi Uyg’onishga, nihoyat zamonaviy davr va “Yangi O’zbekiston”ga o’tadi.
Shu tariqa markaz uch ming yillik uzluksiz tarixni taqdim etishga harakat qiladi, shunchaki alohida diniy tarix emas.
Qur’on zali
Markaz qalbida Qur’on zali joylashgan.
Uning eng muhim eksponatlaridan biri Usmon mus’hafi, shuningdek O’zbekiston bilan bog’liq Qur’on qo’lyozmalari to’plami.
Markaz materiallari zalda 114 ta Qur’on qo’lyozmasi, shuningdek Xalifa Usmon ibn Affon davriga mansub deb hisoblangan mus’haf saqlanishini, ushbu xazinalarni tashrif buyuruvchilarga taqdim etishda zamonaviy namoyish texnologiyalari qo’llanilishini bildiradi.
Bu yerda markazning eng muhim falsafalaridan biri ko’rinadi: qadimiy meros + zamonaviy texnologiya.
Qo’lyozmaning yoshi asrlar bilan o’lchansa, uni taqdim etish usuli raqamli va interaktivdir.
Markaz ichidagi Birinchi Uyg’onish
Markaz o’zbek hikoyasi “Birinchi Uyg’onish” deb ataydigan davrga katta joy ajratadi.
Unda ko’rinadigan nomlar: al-Buxoriy, at-Termiziy, al-Moturidiy, al-Xorazmiy, al-Farg’oniy, al-Beruniy, Ibn Sino va boshqalar.
Ammo markaz ularni bitta bo’limda taqdim etmaydi.
Ularni o’z sohalari bilan bog’laydi.
Hadisda al-Buxoriy va at-Termiziy ko’rinadi. Aqidada al-Moturidiy. Tabiiy fanlarda Ibn Sino va al-Beruniy. Matematika va astronomiyada al-Xorazmiy va al-Farg’oniy.
Markazning rasmiy materiallari Birinchi Uyg’onish bo’limlariga hadis, fiqh, tafsir va sira; aqida va tasavvuf; tabiiy va aniq fanlar; hamda Baytul-Hikma va gumanitar fanlar merosi kirishini bildiradi.
Ikkinchi Uyg’onish
Keyin Temuriylar bilan bog’liq Ikkinchi Uyg’onish keladi.
Bu yerda Samarqand ilm, san’at va me’morchilik shahri sifatida namoyon bo’ladi.
Ulug’bek, uning rasadxonasi, madrasalar va san’at ko’zga tashlanadi.
Turkiy va fors adabiyoti ham namoyon bo’ladi.
Xattotlik, naqshinkorlik, sopol buyumlar va miniatyura san’ati asarlari ham ko’rinadi.
Bu muhim, chunki sivilizatsiya faqat kitoblar emas.
Sivilizatsiya, shuningdek, shahar, me’morchilik, san’at, til va muassasalardir.
Yangi O’zbekiston
Keyin hikoya zamonaviy davrga o’tadi.
Bu yerda jadidlar kiradi, so’ngra mustaqillik, keyin zamonaviy islohotlar.
O’zbekiston bu bosqichni “Uchinchi Uyg’onish”ning boshlanishi sifatida taqdim etadi.
Bu atama loyihani tushunish uchun g’oyat muhim.
Maqsad al-Buxoriy davrini yoki Ulug’bek davrini qayta yaratish emas, balki ilm, ta’lim va innovatsiya qadriyatlaridan ilhomlangan yangi davrni qurish.
Tadqiqot muassasasi sifatidagi markaz
Bu yerda markaz bilan muzey o’rtasidagi farqqa yetib boramiz.
An’anaviy muzey o’tmishni namoyish etadi.
Markaz esa o’tmishni o’rganib, u haqda yangi bilim yaratmoqchi.
Shu sababli loyiha kutubxona, qo’lyozmalar, ilmiy tadqiqot, ta’mirlash, nashriyot, konferensiyalar va ta’lim bilan bog’liq funksiyalarni o’z ichiga oladi.
Uning ilk ilmiy yig’ilishlarida kutubxonani tashkil etish, gidlarni tayyorlash, muzey va kutubxona to’plamlarini shakllantirish, materiallarni QR-kod bilan belgilash va ilmiy mazmunni ishlab chiqish kabi masalalar muhokama qilindi.
Bu markazning uzluksiz bilim infratuzilmasini qurishga harakat qilayotganini bildiradi.
Muzeydan sivilizatsion diplomatiyaga
2026-yil iyulda muhim burilish yuz berdi.
Markaz Islom Sivilizatsiyasi bo’yicha birinchi xalqaro forumga mezbonlik qildi.
Forum 7-8-iyulda “Tinchlik, bag’rikenglik va ma’rifat yo’li” mavzusida bo’lib o’tdi.
Rasmiy prezidentlik bayonotiga ko’ra, unda qirqdan ortiq davlat vakillari ishtirok etdi.
Bu yerda markaz milliy muassasadan xalqaro platformaga aylanadi.
Forum shunchaki akademik konferensiya emas edi.
U O’zbekiston “sivilizatsion diplomatiya” deb atash mumkin bo’lgan yo’nalishga — tarix, madaniyat va fanni xalqaro munosabatlar qurish uchun ishlatishga kirishmoqchi ekanligi haqidagi xabar edi.
2026-yil avgustdagi media forum
Keyin avgustda “Islom sivilizatsiyasi: yangi qarash — yangi kashfiyotlar” mavzusidagi Xalqaro media forumi bo’lib o’tdi.
G’oya g’oyat ma’noli edi.
Agar oldingi bosqich merosni izlash bosqichi bo’lsa, yangi bosqich merosni qayta hikoya qilish bosqichi.
Bu muhim, chunki zamonaviy media qo’lyozma yoki qadimiy olimni millionlab odamlarga yetib boradigan hikoyaga aylantira oladi.
O’zbekiston dunyoga nima demoqchi?
Xabarni to’rt g’oyada jamlash mumkin:
Birinchisi: islom jahon fani tarixining bir qismi.
Ikkinchisi: Markaziy Osiyo islom sivilizatsiyasining chekkasi emas, uning yirik markazlaridan biri bo’lgan.
Uchinchisi: mintaqaning yirik olimlari taqdim etgan islom aql, ilm va bag’rikenglik bilan bog’liq bo’lgan.
To’rtinchisi: O’zbekiston bu merosni kelajakdagi madaniy aloqalarining asosiga aylantirmoqchi.
Bu xabar xalqaro islom muassasalari tomonidan ham qo’llab-quvvatlanadi.
Markazning IRCICA bilan hamkorlikka oid materiallarida islom sivilizatsiyasi tarixini al-Buxoriy, at-Termiziy, al-Moturidiy, al-Xorazmiy, al-Beruniy, Ibn Sino va boshqalarning merosisiz tasavvur qilib bo’lmasligi ta’kidlanadi.
Markazni kelajakda nima kutmoqda?
Beshta katta rolni kutish mumkin.
1. Qo’lyozmalar bo’yicha jahon markazi. Agar markaz Markaziy Osiyo qo’lyozmalarini to’plash, katalogga kiritish va tahqiq qilishga muvaffaq bo’lsa, u xalqaro manbaga aylanishi mumkin.
2. Markaziy Osiyoda islomni o’rganish markazi. Bu hali qo’shimcha qiyosiy tadqiqotlarga muhtoj soha.
3. Islom olami va jahon universitetlari o’rtasidagi ko’prik — konferensiyalar, stipendiyalar, tarjima va qo’shma loyihalar orqali.
4. Islom haqidagi stereotiplarga qarshi platforma — targ’ibot orqali emas, balki hujjat, kitob, qo’lyozma va tarix orqali.
5. Uchinchi Uyg’onishning o’zagi. Bu eng muhim nuqta. Agar markaz yangi tadqiqotlar yaratsa, undan tadqiqotchilar chiqsa va u jahon miqyosida hozirlik kasb etsa, u “merosni saqlash”dan “kelajakni yaratish”ga o’tadi.
Qiyinchiliklar
Ammo e’tiborsiz qoldirib bo’lmaydigan qiyinchiliklar bor.
Eng muhimi — loyihaning o’tmishni millatchilik ruhida ulug’lashga aylanib qolmasligi.
Buxoro, Xorazm, Termiz va Farg’onadan chiqqan olimlar keng sivilizatsiyaning bir qismi edi.
Al-Buxoriy joy jihatidan o’zbek merosi, lekin shu bilan birga jahon islom merosi.
Al-Xorazmiy Xorazmdan bo’lgan, lekin Bag’dodda ishlagan.
Ibn Sino Buxoro muhitidan chiqqan, lekin keng makonda harakat qilgan.
Al-Beruniy bitta geografiya bilan cheklanmagan.
Bu universallik loyihaning kuch manbasi, uning zaif tomoni emas.
Yakuniy istiqbol
Agar O’zbekiston tadqiqot, ta’lim, tarjima va muassasalarga sarmoyalashni davom ettirsa, kelgusi yillarda Toshkent islom sivilizatsiyasini o’rganish bo’yicha dunyodagi eng muhim markazlardan biriga aylanishi mumkin.
Agar Islom Sivilizatsiyasi markazi qo’lyozmalar, ilmiy tadqiqot, ta’lim, texnologiya, xalqaro konferensiyalar va mediani bog’lashga muvaffaq bo’lsa, u islom olamidagi sivilizatsion muassasalar uchun yangi namunaga aylanishi mumkin.
Va shu yerda biz hikoyaning boshiga qaytamiz.
Hikoya Baqtriya, So’g’diyona va Xorazmdagi qadimiy sivilizatsiyalar bilan boshlangan edi.
Keyin islom keldi.
So’ngra Buxoro, Termiz va Samarqand ko’zga ko’ringan.
Keyin al-Buxoriy, at-Termiziy, al-Moturidiy, al-Xorazmiy, al-Farg’oniy, al-Beruniy, Ibn Sino va al-Marg’inoniy keldi.
Keyin bosqinlar hamda rus va sovet davridagi o’zgarishlar davri keldi.
Keyin mustaqillik.
Keyin 2017-yildagi markaz g’oyasi.
Keyin poydevor toshi.
Keyin markazning 2026-yil 17-martdagi ochilishi.
Keyin iyuldagi Islom Sivilizatsiyasi bo’yicha xalqaro forum.
Keyin avgustdagi media forum.
Shu tariqa butun loyihani to’liq tarixiy davr sifatida o’qish mumkin: sivilizatsiya → ravnaq → uzilish → xotira → tiklanish → yangi kelajak qurishga urinish.
Shu sababli haqiqiy savol “O’zbekiston o’z o’tmishini tikladimi?” emas.
Balki: U bu o’tmishni kelajak uchun haqiqiy bilim kuchiga aylantira oladimi?
Javob bir yoki ikki yilda ko’rinmaydi.
U markaz tahqiq qiladigan kitoblarda, undan yetishib chiqadigan tadqiqotchilarda, u hamkorlik qiladigan xalqaro muassasalarda, mintaqa merosi tarjima qilinadigan tillarda va Toshkent, Samarqand hamda Buxoroda tug’iladigan yangi g’oyalarda ko’rinadi.
Faqat shundagina “Uchinchi Uyg’onish” shunchaki shior ekanini yoki bu yerning uzoq tarixidagi haqiqiy yangi bob ekanini baholash mumkin bo’ladi.
Agar Birinchi Uyg’onish dunyoga al-Buxoriy, al-Xorazmiy, al-Beruniy va Ibn Sinoni bergan bo’lsa, Ikkinchi Uyg’onish esa Samarqandning Ulug’begi, Navoiysi va Boburini bergan bo’lsa, bugun O’zbekiston oldida turgan sinov — bugun so’z yuritilayotgan bu siymolardan qolishmaydigan olimlar, mutafakkirlar va yangi muassasalarni yetkazib berishdir.
Aynan shu yerda Islom Sivilizatsiyasi markazining ahamiyati yotadi.
Uning eng katta muvaffaqiyati dunyoga al-Buxoriy Buxoroda tug’ilganini bildirishida bo’lmaydi.
U Buxoroning o’zini, Toshkentni, Samarqandni, Xorazmni, Termizni va butun O’zbekistonni islom olami va insoniyatga XXI asrda zarur bo’lgan bilimni ishlab chiqarish davom etadigan joylarga aylantirishida bo’ladi.
Bu — butun loyihaning haqiqiy sinovidir.
